Stromingen

Droogte is een complex verschijnsel; van de klimatologische aspecten tot en met daar waar het de mens en zijn omgeving beïnvloedt. Een sterk oplopend en langdurig aanhoudend neerslagtekort heeft sterke negatieve gevolgen voor landbouw, land– en waternatuur, de stedelijke omgeving, de drinkwatervoorziening en soms zelfs ook op de industrie. Het jaar 2018 was landelijk een record droog jaar, maar ook 2019 was voor ‘Hoog-Nederland’ uitzonderlijk droog in tegenstelling tot de rest van Nederland.
De droogte manifesteerde zich in Oost-Nederland in steppeachtig uitziende weilanden, pikzwarte polletjeslandschappen van bultjes veen in de hoogveenrestanten, drooggevallen waterlopen en vennen en halfvol geladen schepen op de grote rivieren en kanalen vanwege een beperkt toegestane diepgang. Wateraanvoer vanuit het hoofdwatersysteem biedt slechts voor een beperkt deel van de hoge zandgronden wat soelaas en zelfs dat vereiste veel inspanning om de gewenste wateraanvoer in de benen te houden. Het overige deel van het gebied was min of meer ‘aan de goden’ overgeleverd.
Dit artikel gaat in op de gevolgen van de droogte van 2018 en 2019 en de maatregelen die ingezet zijn ter bestrijding van de droogte op de hoge zandgronden in Oost-Nederland, specifiek in het beheergebied van waterschap Vechtstromen. Ook werpen we op basis van de opgedane ervaringen een blik in de toekomst.

In dit artikel beschrijven wij bijna een halve eeuw onderzoek naar de verdroging van de Nederlandse natuur en de politieke maatregelen om wat aan die verdroging te doen. Droge jaren, zoals 2018 en 2019, kwamen vroeger ook voor, maar sinds WOII groeien de schadelijke gevolgen. Dat komt doordat het Nederlandse landschap in toenemende mate door menselijk toedoen is ontwaterd en leeggepompt. De droogte van 1976 is vermoedelijk het startschot geweest voor een nieuw vakgebied: de ecohydrologie. Daarin wordt onderzocht wat de ecologische gevolgen zijn van te lage grondwaterstanden en wegvallende kwelstromen. Vele boekenplanken met rapporten, artikelen en dissertaties op dit vakgebied zijn inmiddels gevuld, maar de politiek, die begon met grote ambities, liet het uiteindelijk afweten. Daardoor zijn de verdrogingsproblemen nog lang niet opgelost. Voor het herstel van de verdroogde natuur hebben wij een waterbeheer nodig dat niet hoofdzakelijk is afgestemd op de landbouw. Dat vereist een ander beleid en een actievere inbreng van het Rijk, dat het natuur- en antiverdrogingsbeleid de afgelopen decennia grotendeels heeft overgelaten aan de provincies en waterschappen.

Droogte is de afgelopen jaren een veelbesproken onderwerp. Overheden zijn volop met deze problematiek aan de slag. Zo ook de gemeente Lingewaard, die na de droge zomer van 2018 meer dan 100 meldingen kreeg over scheurvorming in woningen. De grondwaterstanden in het gebied waren beduidend lager dan in een gemiddelde zomer, waardoor zettingen in de ondergrond op konden treden. Om een stap richting oplossingen te kunnen maken, is het van belang om meer inzicht te hebben in de processen die de scheurvorming veroorzaken, en hun ruimtelijke spreiding. Hiervoor bepaalden we met behulp van tijdreeksanalyse eerst de bijdrage van verschillende geohydrologische invloeden op de lage grondwaterstanden. Dit koppelden we vervolgens aan gebiedskennis om tot systeeminzicht te komen. Dat systeeminzicht geeft gevoel voor de belangrijke factoren in het grondwatersysteem, en geeft houvast bij het inschatten van de doelmatigheid van maatregelen.

Het IMPREX Horizon-2020-onderzoeksprogramma is gericht op het verbeteren van verwachtingen van meteorologische en hydrologische extremen en hun impact. Voor betere beheersing van droogterisico’s is er behoefte aan voldoende betrouwbare lange-termijnverwachtingen van droogte (Honingh e.a., 2020). Daarom is onderzocht of meteorologische seizoensverwachtingen gebruikt kunnen worden om grondwaterstanden een aantal maanden vooruit te voorspellen. Veranderingen in grondwaterstanden volgen relatief traag na veranderingen in neerslag. Hierdoor wordt verondersteld dat grondwaterstandsverwachtingen verder vooruit in de tijd gebruikt kunnen worden dan meteorologische verwachtingen alleen. De toepassing van lange-termijnverwachtingen is onderzocht voor het stroomgebied van de Berkel in Oost-Nederland. Op basis van Meteobase-gegevens in combinatie met ECMWF-seizoensverwachtingen van neerslag en referentiegewasverdamping zijn grondwaterstanden berekend. De modelresultaten op basis van de voorspelde neerslag en verdamping zijn vergeleken met de modelresultaten op basis van waargenomen neerslag en verdamping. Hieruit blijkt voor verschillende locaties en verschillende voorspelperiodes een grote variatie in de verwachtingskwaliteit (MedAE range: 0,003- 0,74 m, SDE range: 0,02- 0,48 m). Wel is een duidelijke trend zichtbaar waarbij de ME afneemt indien de voorspelhorizon afneemt. Dit stagneert voor de voorspelhorizon van twee maanden. De kwaliteit van grondwaterstandsverwachtingen voor een voorspelhorizon van één of twee maanden vooruit zijn dus vergelijkbaar (gemiddelde SDE respectievelijk 0,08 en 0,09 m), terwijl de meteorologische verwachtingen voor neerslag maximaal één maand vooruit bruikbaar zijn. Door naar grondwaterstanden te kijken, neemt de voorspelhorizon dus met een maand toe.

Onzekerheidsanalyse is niet vanzelfsprekend bij de onderbouwing van beslissingen
in het strategisch kwantitatief waterbeheer. Toch is informatie
over onzekerheid nuttig, omdat inzicht in risico’s en daaraan gerelateerde
kosten en baten bijdraagt aan de doelmatigheid van beslissingen. We onderzochten
daarom de rol van statistische informatie over onzekerheid bij strategische
beslissingen van waterschappen bij het beheersen van risico’s van
wateroverlast: hoe wordt deze informatie gepresenteerd, geïnterpreteerd en
benut, en ook of de communicatie over statistisch gekwantificeerde onzekerheid
kan worden verbeterd.

Droogte is een complex verschijnsel; van de klimatologische aspecten tot en met daar waar het de mens en zijn omgeving beïnvloed. De gevolgen van een sterk oplopend en langdurig aanhoudend neerslagtekort hebben sterke negatieve gevolgen voor landbouw, land– en waternatuur, de stedelijke omgeving, de drinkwatervoorziening en soms zelfs ook op de industrie. Het jaar 2018 was landelijk een record droog jaar, maar ook 2019 was voor ‘Hoog-Nederland’ uitzonderlijk droog in tegenstelling tot de rest van Nederland.
De droogte manifesteerde zich in Oost-Nederland in steppeachtig uitziende weilanden, pikzwarte polletjeslandschappen van bultjes veen in de hoogveenrestanten, drooggevallen waterlopen en vennen en halfvol geladen schepen op de grote rivieren en kanalen vanwege een beperkt toegestane diepgang. Wateraanvoer vanuit het hoofdwatersysteem biedt slechts voor een beperkt deel van de Hoge Zandgronden wat soelaas en zelfs dat vereiste veel inspanning om de gewenste wateraanvoer in de benen te houden. Het overige deel van het gebied was min of meer ‘aan de goden’ overgeleverd.
In dit artikel wordt ingegaan op de gevolgen van de droogte van 2018 en 2019 en de maatregelen die ingezet zijn ter bestrijding van de droogte op de Hoge Zandgronden in Oost-Nederland, specifiek in het beheergebied van Waterschap Vechtstromen. Ook willen we op basis van de opgedane ervaringen een blik in de toekomst werpen.

In dit artikel beschrijven wij bijna een halve eeuw onderzoek naar de verdroging van de Nederlandse natuur en de politieke maatregelen om wat aan die verdroging te doen. Droge jaren, zoals 2018 en 2019, kwamen vroeger ook voor, maar sinds WOII groeien de schadelijke gevolgen. Dat komt doordat het Nederlandse landschap in toenemende mate door menselijk toedoen is ontwaterd en leeggepompt. De droogte van 1976 is vermoedelijk het startschot geweest voor een nieuw vakgebied: de ecohydrologie. Daarin wordt onderzocht wat de ecologische gevolgen zijn van te lage grondwaterstanden en wegvallende kwelstromen. Vele boekenplanken met rapporten, artikelen en dissertaties op dit vakgebied zijn inmiddels gevuld, maar de politiek, die begon met grote ambities, liet het uiteindelijk afweten. Daardoor zijn de verdrogingsproblemen nog lang niet opgelost. Voor het herstel van de verdroogde natuur hebben wij een waterbeheer nodig dat niet hoofdzakelijk is afgestemd op de landbouw. Dat vereist een ander beleid en een actievere inbreng van het Rijk, dat het natuur- en antiverdrogingsbeleid de afgelopen decennia grotendeels heeft overgelaten aan de provincies en waterschappen.