Stromingen

Hoe robuust is het hydrologisch systeem in het vrij afwaterende deel van Nederland? Kan het de gevolgen van een toename in grondwateronttrekkingen (door beregening)
in combinatie met een grotere verdampingsvraag door klimaatverandering en technologische en economische ontwikkelingen in de landbouw opvangen of wordt een ‘knikpunt’ overschreden? In het eerste artikel is gekeken naar de structurele verandering van grondwaterstanden en stijghoogten berekend met NHI voor heel Nederland. Voor Oost-Nederland is een aparte analyse uitgevoerd waarbij ook is gekeken naar verandering van fluxen (kwel) en afvoeren. Aanvullend is gerekend met het agrohydrologisch model SWAP om gedetailleerd de effecten van toename van beregening op de grondwaterstanden en van mitigerende maatregelen te berekenen.

Hoe robuust is het hydrologisch systeem in het vrij afwaterende deel van Nederland met het oog op de te verwachten veranderingen? Kan het hydrologisch systeem de gevolgen van een toename in grondwateronttrekking in combinatie met een grotere verdamping door klimaatverandering en technologische en economische ontwikkelingen in de landbouw opvangen, of wordt een grens overschreden die niet meer terug te draaien is? In dit eerste van twee artikelen wordt de toekomstbestendigheid van het hydrologische systeem getoetst door de structurele verandering van grondwaterstanden te berekenen met NHI voor heel Nederland. Voor Oost-Nederland is een aparte analyse uitgevoerd waarbij ook met SWAP is gerekend. Dit komt in een tweede artikel aan de orde.

Om het effect van velerlei processen die van invloed zijn op grondwaterstanden goed te kunnen analyseren, is het belangrijk om goed te weten wat de respons van het
grondwatersysteem is op de neerslag. Een methode om dat te modelleren is de PIRFICT tijdreeksanalyse geïmplementeerd in het programma Menyanthes. De meest gebruikte databron voor neerslag is de neerslagstations van het KNMI. Waar de neerslagstations soms 5 à 10 km van een peilbuis af staan, zorgen radargebaseerde neerslagproducten voor vlakdekkende informatie. Hiermee wordt een nauwkeuriger beeld van de lokale neerslag verkregen. De invloed van dit verschil op een tijdreeksanalysemodel is onderzocht voor 77 locaties met 109 peilbuisfilters in de Mariapeel (Noord-Brabant/Limburg). De gemiddelde verklaarde variantie van de modellen ging door gebruik van de Nationale Regenradar omhoog van 69,1% naar 76,9%. Het resultaat van deze case studie geeft aan dat het opportuun is om ook elders ruimtelijke informatie van neerslag te gebruiken voor grondwaterstudies.

Op 17 september 1959 werd de rust in Wormer ruw verstoord door de vondst van een eigenaardig gat met een diameter van circa 60 centimeter in het weiland van veehouder
J. Jongert. Ofschoon er steeds is gesproken over ‘het Gat van Wormer’ gaat het eigenlijk om drie gaten. Het eerste, in het veengrasland van R. Grevers, was al eerder ontdekt, namelijk op 4 juli van hetzelfde jaar. Grevers had het gat echter snel gedempt omdat het een gevaar vormde voor de koeien op zijn land. Het gat van Jongert werd groot nieuws en trok zelfs filmploegen uit Amerika, Canada en tal van Europese landen naar Wormer. De inslag van een projectiel van onbekende makelij leek de meest voor de hand liggende gedachte. En dus verscheen Defensie ten tonele. Onder leiding van kapitein J.J. Blommaart van de Explosieven Opruimingsdienst in Culemborg werd een poging gedaan om met zwaar materieel de boel uit te graven. Blommaart zocht de oorzaak in de inslag van een raket, mogelijk een Russische raket of een trap van een Spoetnik. Het onderzoek in en rondom het gat leverde echter niets op en werd daarom gestaakt. Op 19 augustus 1975 werd opnieuw een gat ontdekt in het veengrasland van W. Dokter op geringe afstand van de weilanden waarin in 1959 de gaten werden gevonden. De gemeente schakelde de Rijks Geologische Dienst in, die concludeerde dat het gat het gevolg was van eerder menselijk ingrijpen. De gaten zouden ontstaan zijn op plekken waar in de middeleeuwen kalkrijke klei uit de ondergrond was gewonnen voor bemestingsdoeleinden. In dit artikel zullen we echter aantonen dat de Wormer gaten het gevolg zijn van een hydrologisch verschijnsel. Ze zijn namelijk ontstaan door uitdroging en scheurvorming van de bovengrond in verlande trekgaten, waaruit vroeger turf is gewonnen.

Achtergrondverlaging is dat deel van de gemeten grondwaterstandsdaling, dat niet door hydrologische berekeningen wordt verklaard. In het Nederlandse zandlandschap
bedraagt dit deel, gemeten vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw, gemiddeld enkele decimeters. In dit artikel laten we zien dat de achtergrondverlaging in de provincie
Noord-Brabant waarschijnlijk grotendeels is veroorzaakt door de afname van de grondwateraanvulling. Die afname hangt samen met veranderingen in het landgebruik en met een stijging van gewasopbrengsten in de landbouw.

Met de toename van langdurig droge perioden in Nederland, afgewisseld met hevige neerslag, wordt het voor de landbouw en de waterbeheerder steeds belangrijker om te
anticiperen op extremen in bodemvochtcondities. Klimaat Adaptieve Drainage (KAD) maakt adaptief waterbeheer mogelijk, waarin de vochtcondities voor gewasgroei geoptimaliseerd worden. Binnen TKI-Watertechnologie (www.tkiwatertechnologie.nl) is een online management-algoritme voor KAD ontwikkeld dat op basis van continue
metingen van grondwaterstand en bodemvochtgehalte in de wortelzone, op dagbasis een optimaal drainageniveau bepaalt. Via de online aansturing van KAD kan dit niveau eenvoudig automatisch ingesteld worden. Tijdig anticiperen op het weer en vochttoestand van de bodem maakt een dynamisch beheer van het drainageniveau mogelijk: water vasthouden wanneer mogelijk en water afvoeren wanneer nodig.