Stromingen

In 2018 is de Waterwijzer Landbouw gelanceerd als opvolger van onder
andere de HELP-methodiek waarmee het effect van hydrologische omstandigheden
op landbouwproductie is te bepalen. Omdat het voor gebruikers belangrijk is te weten hoe betrouwbaar en toepasbaar de Waterwijzer Landbouw is, hebben wij een validatie van het nieuwe instrument uitgevoerd op perceelschaal en regionale schaal, in stroomgebied De Raam in noordoost Noord-Brabant. De voornaamste bevinding van ons onderzoek is dat Waterwijzer
Landbouw zowel op perceelniveau als op regionale schaal goed in staat blijkt te zijn om de mate van droogtestress en zuurstofstress in gewassen te simuleren voor de bodem-grondwaterdynamiek-combinaties die voorkomen in het stroomgebied van De Raam. Ruimte voor verbetering is er natuurlijk ook. Door de gekozen opzet van het instrumentarium zijn de
problemen die worden ondervonden te herleiden naar de bron: hetzij de invoergegevens,
hetzij de modelmatige procesbeschrijving.

Vanwege het verschijnen van de tekst van Jan van Bakel en Jacco Hoogwoud in Stromingen 2021-2 over Waterwijzer Landbouw (WWL) denken wij dat het goed is om enkele zaken te verduidelijken namens de werkgroep Waterwijzer Landbouw.

Vanuit het Nederlands Hydrologisch Instrumentarium (NHI) is initiatief genomen om een commissie van onafhankelijke hydrologen te vragen zich een wetenschappelijk oordeel te vormen over de vraag of de Waterwijzer Landbouw ‘fit-for-purpose’ is. Dit advies is onlangs uitgebracht.
De hoofdconclusie van de commissie is dat de WWL op dit moment ‘fit-for-purpose’ is mits aan een aantal randvoorwaarden voldaan wordt. Belangrijkste randvoorwaarde is een op plausibiliteit en consistentie gebaseerd draagvlak. Voor alle drie van de WWL-varianten (Maatwerk, Regionaal en Tabel) is dit in voldoende mate het geval. De commissie raadt in ieder geval het gebruik van de tot nu toe veel gebruikte instrumentaria, zoals de HELP- en de TCGB-tabel, af.

Door de afgelopen droge jaren is vrijwel iedereen ervan doordrongen geraakt dat ons watersysteem niet op orde is. Het is teveel gericht op ontwateren en afvoeren en er wordt veel grondwater aan het systeem onttrokken. Daarmee is het ook niet bestand tegen extreme droogte. In dit artikel beschrijven we voor de zandgebieden van Nederland een aantal richtinggevende oplossingsrichtingen die als doel hebben droogteschade aan landbouw en vooral natuur te voorkomen. Om inzicht te krijgen in de gevoeligheid van het watersysteem voor verschillende oplossingsrichtingen zijn uitersten gemodelleerd: het verhogen van de ontwateringsbasis tot in de haarvaten, het reduceren van alle grondwaterwinningen voor de drinkwatervoorziening en beregening in de landbouw, en het grootschalig vergroten van de grondwateraanvulling. De hydrologische gevolgen van deze oplossingsrichtingen zijn doorgerekend met het Landelijk Hydrologisch Model. Uit de modelanalyses blijkt dat oplossingen pas effectief zijn als ze omvangrijk, integraal en structureel worden doorgevoerd. Hydrologische bufferzones rondom grondwaterafhankelijke natuur kunnen echter al een belangrijke bijdrage leveren aan het tegengaan van verdroging van natuur.

Tijdens een periode van droogte is inzicht in de toestand van het bodem-watersysteem cruciaal om maatregelen te treffen om schade als gevolg van droogte te beperken. In dit artikel laten we zien hoe met behulp van droogte-indices in combinatie met actuele meetgegevens de mate van droogte in verschillende compartimenten van het watersysteem uniform kan worden bepaald. Zo kunnen zowel de actuele droogtetoestand als de ruimtelijke verschillen tussen regio’s inzichtelijk worden gemaakt. De resulterende droogte-indices zijn ook te zien in een internetportaal dat voor iedereen toegankelijk is (https://droogteportaal.nl/).

Een systeem van neerslagafvoer kan in zijn eenvoudigste vorm worden beschreven met zijn reservoircoëfficiënt. Het is algemeen bekend dat de duur van de kritieke bui die leidt tot de extreme afvoer, op de een of andere manier aan de reservoircoëfficiënt is gerelateerd. Die relatie is hier afgeleid vanuit een eenvoudige universele formule voor neerslagintensiteit samen met afvoer via een lineair reservoir. De relatie blijkt eenduidig, bijzonder eenvoudig en op het eerste gezicht redelijk betrouwbaar. Dat belooft goede vooruitzichten voor een gelijksoortige aanpak met een niet-lineair reservoir als afvoer.

TNO beschikt over een grote database met rapporten van historische put- en pompproeven. Deze rapporten bevatten waardevolle bepalingen van KD- en c-waarden van watervoerende pakketten en weerstandslagen. Er is onderzocht in hoeverre deze waarden gebruikt kunnen worden om de doorlatendheidswaarden van hydrogeologische eenheden in REGIS II te controleren of te verbeteren. In dit artikel wordt geïllustreerd dat daar veel haken en ogen aan zitten. En wat erbij komt kijken om een oordeel te vellen over de bruikbaarheid van de waarden uit put- en pompproefrapporten.

De Waterwijzer Landbouw (WWL) is een recent ontwikkeld instrument waarmee de gevolgen van veranderingen in het grondwaterstandsverloop, door ingrepen in de waterhuishouding, op de verandering in droogte- en natschade en daarmee op de veranderingen in landbouwkundige opbrengsten kunnen worden gekwantificeerd. Het instrument is ontwikkeld als vervanger van de HELP-tabel. Het is van belang aan te geven wat de gevolgen hiervan zijn om te kunnen beslissen of overgaan naar de producten van het WWL-instrument een goede keuze is. Dit artikel beschrijft de resultaten van een landsdekkende vergelijking tussen HELP en de WWL (versie 4.0.0) en eindigt met de conclusie dat de resultaten van de WWL niet plausibel worden geacht.

De laatste drie droge jaren (2018 – 2020) hebben extra aandacht gegeven voor het optreden van lage grondwaterstanden. Maar hoe verhouden deze grondwaterstanden zich tot eerdere droge periodes? Voor deze analyse is alle beschikbare data uit de DINO database gebruikt. Registratie van grondwaterstanden is in Nederland begonnen in 1901, maar slechts in 110 peilbuizen is in een periode van 50 of meer jaren de grondwaterstand gemeten. Dit artikel geeft een inzicht in de veranderingen van de freatische grondwaterstanden in Nederland onderverdeeld voor de Hogere Zandgronden, de Duinen en het Rivierengebied. En er wordt aandacht gegeven aan de langste meetreeksen in Nederland (80 jaar of meer).

In dit onderzoek is de ontwikkeling van de stedelijke watervraag modelmatig onderzocht. Hierbij is de gevoeligheid van de watervraag in beeld gebracht als functie van landschapstype, klimaatverandering, klimaatadaptatiemaatregelen en stedelijke inrichting. Het onderzoek laat zien dat de stedelijke watervraag onder invloed van klimaatverandering zal toenemen en daarmee ook de kans op watertekorten. Het nemen van adaptatiemaatregelen kan de watervraag zowel doen toenemen als afnemen. Dit is afhankelijk van het soort maatregel en landschapstype. Zo zal het realiseren van extra groen in de openbare ruimte om hittestress tegen te gaan, de watervraag voor alle landschapstypen vergroten. Het effect van afkoppelen en infiltreren van hemelwater op zandgronden kan de kans op watertekort doen afnemen, terwijl het afkoppelen en afvoeren naar oppervlaktewater op klei- en veengrond geen effect heeft. Dit onderzoek kan gebruikt worden als eerste duiding van de ontwikkeling van de stedelijke watervraag en biedt handvatten voor een nadere lokale inschatting van die watervraag. Keuzes in ruimtelijke inrichting en adaptatiemaatregelen hebben invloed op de watervraag en daarmee op het risico op watertekort. Het is daarom belangrijk deze inzichten mee te nemen bij het ontwikkelen van een klimaatadaptatiestrategie.